Tiếng Việt không chia động từ, danh từ không có giống, một từ đứng ở chỗ nào trong câu cũng giữ nguyên hình thức. Tiếng Đức có cả ba điều đó. Vì vậy tuần học đầu tiên người Việt hay thấy rối: cùng một từ mà lúc viết thế này, lúc viết thế khác.
Bài này đi qua bảy điểm khác nhau giữa hai thứ tiếng, mỗi điểm một ví dụ. Mục đích là biết trước mình sẽ phải học những gì. Chưa phải nhớ hết quy tắc ngay: các bài sau trong bộ và các chủ điểm ngữ pháp dạy kỹ từng điểm.
Bảy điểm trong một bảng
| Điểm | Tiếng Việt | Tiếng Đức |
|---|---|---|
| Giống của danh từ | Không có | Ba giống: đực, cái, trung |
| Mạo từ | Không có. Có loại từ (cái, con, quyển) nhưng không theo giống | der, die, das, ein, eine đứng trước danh từ |
| Cách | Từ giữ nguyên ở mọi vị trí | Mạo từ đổi theo vai trò của danh từ trong câu |
| Chia động từ | Động từ giữ nguyên | Động từ đổi đuôi theo chủ ngữ |
| Vị trí động từ | Luôn sau chủ ngữ | Đứng ở vị trí thứ hai trong câu kể |
| Viết hoa | Tên riêng và chữ đầu câu | Thêm mọi danh từ |
| Từ ghép | Viết rời: phòng ngủ, nhà ga | Viết liền: das Schlafzimmer, der Bahnhof |
1. Danh từ nào cũng có giống
Tiếng Đức chia danh từ thành ba giống: giống đực (Maskulinum), giống cái (Femininum) và giống trung (Neutrum). Giống này là giống ngữ pháp, không đi theo nghĩa của từ.
| Tiếng Việt | Tiếng Đức | Giống |
|---|---|---|
| cái thìa | der Löffel | đực |
| cái dĩa | die Gabel | cái |
| con dao | das Messer | trung |
| cô bé | das Mädchen | trung |
Ba đồ dùng trên bàn ăn có ba giống khác nhau. "Das Mädchen" chỉ một bé gái mà lại là giống trung. Như vậy không thể đoán giống từ nghĩa. Học danh từ nào thì phải học luôn giống của danh từ đó. Bài 2 hướng dẫn cách ghi một danh từ mới. Các đuôi từ giúp đoán giống có ở bài Cẩm nang Cách nhớ danh từ tiếng Đức đi với der, die hay das.
2. Mạo từ đứng trước danh từ
Giống của danh từ hiện ra qua mạo từ (Artikel). Có hai loại mạo từ hay gặp nhất ở A1:
| Giống | Mạo từ xác định (cái đã biết) | Mạo từ không xác định (một) | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Đực | der | ein | der Tisch, ein Tisch |
| Cái | die | eine | die Lampe, eine Lampe |
| Trung | das | ein | das Buch, ein Buch |
| Số nhiều | die | không có | die Bücher, Bücher |
Das ist ein Tisch. Der Tisch ist neu.
Tiếng Việt nói "Đây là một cái bàn. Cái bàn mới." Tiếng Đức nhắc lần đầu dùng "ein", nhắc lại lần sau dùng "der". Ôn kỹ ở chủ điểm Mạo từ ein, kein.
3. Mạo từ đổi theo cách
Tiếng Đức có bốn cách (Kasus): Nominativ, Akkusativ, Dativ và Genitiv. Cách cho biết danh từ đang làm gì trong câu, ví dụ làm chủ ngữ hay làm tân ngữ. Khi cách đổi, mạo từ đổi theo.
Der Tisch ist neu.
Ich kaufe einen Tisch.
Tiếng Việt: "Cái bàn mới." và "Tôi mua một cái bàn." Chữ "cái bàn" không đổi. Tiếng Đức: câu đầu "der Tisch" là chủ ngữ (Nominativ). Câu sau "einen Tisch" là thứ được mua (Akkusativ). Ở Akkusativ chỉ giống đực đổi: "Ich kaufe eine Lampe", "Ich kaufe ein Buch" vẫn giữ nguyên.
Tuần đầu chưa phải học bảng cách. Biết trước là có hiện tượng này thì khi gặp "einen", "den" sẽ không bất ngờ. Ở A1 học chủ yếu Nominativ và Akkusativ, thêm Dativ sau một số giới từ.
4. Động từ đổi đuôi theo chủ ngữ
Trong tiếng Việt, "ở" vẫn là "ở" dù chủ ngữ là tôi, bạn hay họ. Trong tiếng Đức, động từ đổi đuôi theo chủ ngữ.
| Chủ ngữ | wohnen (sống, ở) | Tiếng Việt |
|---|---|---|
| ich | wohne | tôi ở |
| du | wohnst | bạn ở |
| er, sie, es | wohnt | anh ấy, cô ấy, nó ở |
| wir | wohnen | chúng tôi ở |
| ihr | wohnt | các bạn ở |
| sie, Sie | wohnen | họ ở, ông/bà ở |
Ich wohne in Leipzig. Mein Bruder wohnt in Hanoi.
Hai câu dùng cùng động từ wohnen nhưng đuôi khác nhau: -e cho ich, -t cho mein Bruder (er). Hai động từ dùng nhiều nhất là sein (là) và haben (có) lại không theo hẳn quy tắc này (ich bin, du bist, er ist; ich habe, du hast, er hat), phải học thuộc. Xem chủ điểm Đại từ nhân xưng và chia động từ và sein và haben.
5. Động từ đứng ở vị trí thứ hai
Tiếng Việt luôn để chủ ngữ trước động từ, kể cả khi câu bắt đầu bằng thời gian: "Hôm nay tôi làm việc." Câu kể tiếng Đức giữ động từ ở vị trí thứ hai. Câu bắt đầu bằng "heute" thì chủ ngữ phải lùi ra sau động từ.
Ich arbeite heute.
Heute arbeite ich.Heute ich arbeite.
Câu gạch ngang là lỗi người Việt rất hay mắc ở A1, vì nó giống hệt trật tự tiếng Việt. Bài 3 dạy kỹ vị trí động từ trong câu kể và câu hỏi.
6. Mọi danh từ đều viết hoa
Tiếng Việt viết hoa tên riêng và chữ đầu câu. Tiếng Đức viết hoa thêm mọi danh từ, dù danh từ đứng ở đâu trong câu.
Meine Schwester trinkt am Morgen einen Kaffee.
Schwester (chị, em gái), Morgen (buổi sáng), Kaffee (cà phê) viết hoa vì là danh từ. Điều này có lợi khi đọc: thấy một chữ viết hoa giữa câu là biết đó là danh từ.
Hai chỗ cần nhớ thêm: "Sie" (ông, bà, cách xưng lịch sự) luôn viết hoa, còn "ich" (tôi) viết thường, khác chữ "I" của tiếng Đức.
7. Từ ghép viết liền, phần chính đứng cuối
Tiếng Việt viết từ ghép thành nhiều chữ rời. Tiếng Đức viết liền thành một từ, nên có những từ rất dài. Thứ tự cũng ngược nhau: tiếng Việt để phần chính trước (phòng ngủ: chính là "phòng"), tiếng Đức để phần chính cuối (Schlafzimmer: chính là "Zimmer").
| Tiếng Việt | Tiếng Đức | Tách ra |
|---|---|---|
| phòng ngủ | das Schlafzimmer | schlafen (ngủ) + das Zimmer (phòng) |
| lớp tiếng Đức | der Deutschkurs | Deutsch + der Kurs (khoá học) |
| từ điển | das Wörterbuch | die Wörter (các từ) + das Buch (quyển sách) |
| ngày sinh nhật | der Geburtstag | die Geburt (sự ra đời) + der Tag (ngày) |
Giống của từ ghép theo phần cuối: das Zimmer nên das Schlafzimmer, der Tag nên der Geburtstag. Chữ "s" giữa Geburt và Tag là phần nối, không mang nghĩa.
Bảy điểm trong một câu
Heute kauft meine Schwester ein Wörterbuch.
Tiếng Việt: "Hôm nay em gái tôi mua một cuốn từ điển."
- "Heute" đứng đầu nên động từ "kauft" đứng thứ hai, chủ ngữ "meine Schwester" lùi ra sau.
- "kauft" có đuôi -t vì chủ ngữ là em gái (sie).
- "Schwester" và "Wörterbuch" viết hoa vì là danh từ.
- "meine" có đuôi -e vì die Schwester là giống cái.
- "Wörterbuch" là từ ghép, giống trung theo das Buch, nên đi với "ein". Ở Akkusativ giống trung không đổi, vẫn là "ein".
Bài tập
Mỗi câu dưới đây có một lỗi thuộc bảy điểm ở trên. Tìm lỗi, sửa lại, và cho biết lỗi thuộc điểm nào.
Câu cần sửa
- Ich wohnt in Berlin.
- Am Abend ich lerne Deutsch.
- Mein bruder ist Koch.
- Das ist ein Lampe.
- Ich kaufe einen Buch.
- Das ist die Telefon Nummer von Lan.
Xem đáp án
- Ich wohne in Berlin. Chia động từ: chủ ngữ ich đi với đuôi -e.
- Am Abend lerne ich Deutsch. Vị trí động từ: câu bắt đầu bằng "Am Abend" thì động từ đứng ngay sau, chủ ngữ lùi ra sau.
- Mein Bruder ist Koch. Viết hoa: "Bruder" là danh từ.
- Das ist eine Lampe. Mạo từ: die Lampe là giống cái, nên "một cái đèn" là "eine Lampe".
- Ich kaufe ein Buch. Cách: das Buch là giống trung, ở Akkusativ vẫn là "ein". Chỉ giống đực đổi thành "einen".
- Das ist die Telefonnummer von Lan. Từ ghép: viết liền thành một từ. Giống cái theo die Nummer.
Cần nhớ
- Danh từ nào cũng có giống (der, die, das) và không đoán được từ nghĩa, nên học từ luôn kèm mạo từ.
- Mạo từ đổi theo cách: der Tisch, nhưng Ich kaufe einen Tisch.
- Động từ đổi đuôi theo chủ ngữ: ich wohne, du wohnst, er wohnt.
- Câu kể có động từ ở vị trí thứ hai: Heute arbeite ich.
- Mọi danh từ viết hoa. Từ ghép viết liền, phần chính và giống nằm ở phần cuối.